4 oktober 2026. Zestig jaar geleden kwam er een einde aan de mijn van Zwartberg. Vandaag staat op een deel van diezelfde site LABIOMISTA, een plek waar kunstenaar Koen Vanmechelen, i.s.m. stad Genk, kunst, natuur, dieren en mensen samenbrengt. Tussen die twee momenten ligt een geschiedenis van grote veranderingen. De mijn werd een zoo, de zoo verdween, en de site kreeg opnieuw een bestemming. Wat bleef, was de plek zelf en alles wat zich daar in de loop van de tijd heeft afgespeeld.
De mijn van Zwartberg opende in 1925 en groeide in de jaren daarna uit tot een belangrijke plek voor Limburg. Duizenden mensen werkten er en arbeiders kwamen uit verschillende delen van Europa naar Genk. De mijn bracht mensen samen en veranderde de omgeving. Er ontstonden nieuwe wijken, winkels, verenigingen en een sociaal leven dat sterk met het werk verbonden was.
Tegelijk was het mijnleven hard en gevaarlijk. De sluiting in 1966 kwam dan ook niet als een gewone economische verandering. Ze leidde tot hevig protest en twee mensen kwamen om tijdens de confrontaties rond de sluiting. Op 7 oktober 1966 werd de laatste wagon kolen bovengehaald.
Na de mijn
Na de sluiting verdween een groot deel van de industriële infrastructuur. De directeursvilla bleef staan. In 1970 kreeg die een volledig nieuw hoofdstuk als onderdeel van de Limburgse Zoo, die tot 1997 op de site bleef. Twee jaar later kocht de stad Genk de terreinen van de voormalige mijn en zoo. De plek bleef daarmee deel van het publieke leven van Zwartberg, ook al was haar oorspronkelijke functie verdwenen.
De geschiedenis van de site werd zo geen rechte lijn van het ene project naar het volgende. Elke bestemming liet iets achter. De mijn bepaalde jarenlang het leven in de wijk. De zoo gaf de plek opnieuw een publiek karakter. En na de sluiting van de zoo groeide vanuit de buurt de vraag naar een nieuwe invulling voor het gebied. Buurtbewoners bleven de plek onder de aandacht brengen en dachten mee over haar toekomst.
Een ander soort toekomst
In die context ontstond LABIOMISTA. Vanaf 2014 gingen Koen Vanmechelen en de stad Genk met elkaar in gesprek. Een jaar later kreeg het idee vorm. In 2017 verhuisde Koen zijn studio naar The Battery en begonnen de werken aan het park. In 2019 opende LABIOMISTA voor het publiek.
LABIOMISTA werd geen museum over de mijn en ook geen heropbouw van wat er verdwenen was. Het werd een nieuwe laag bovenop een plek die al veel levens had gekend. Op 24 hectare komen vandaag een park, kunstwerken, dieren, de studio van Koen Vanmechelen, Villa OpUnDi en ruimtes voor onderzoek, educatie en ontmoeting samen. De voormalige directeursvilla kreeg daarbij opnieuw een publieke functie en vertelt nog altijd mee het verhaal van de site.
De buurt hoort bij het verhaal
Van bij de ontwikkeling van LABIOMISTA was de relatie met de community belangrijk. Nomadland ontstond samen met de buurt en groeide uit tot een plek voor ontmoeting, activiteiten en lokale initiatieven. Ook vandaag reikt de werking verder dan de grenzen van het park. Dankzij LaVieBreede, Vanmechelens artistieke visie rond buurtontwikkeling, en verschillende projecten worden nieuwe redenen gecreëerd om elkaar te ontmoeten, samen te werken en kennis te delen.
Dat is misschien een van de opvallendste veranderingen op deze plek. Waar vroeger het werk in de mijn een groot deel van het sociale leven bepaalde, ontstaat vandaag opnieuw verbinding rond andere dingen: kunst, natuur, dieren, leren, ondernemen, eten en samen dingen maken.
Zwartberg, zestig jaar later
De plek is in zestig jaar tijd sterk veranderd. Van mijnsite naar zoo, van een afgesloten terrein naar een publiek park. Toch is er ook continuïteit. Zwartberg is altijd een plek geweest waar verschillende mensen en verhalen samenkwamen.
LABIOMISTA maakt die geschiedenis niet ongedaan. Ze vormt er een nieuwe laag in. De oude mijn is verdwenen, de zoo bestaat niet meer, maar de plek blijft mensen samenbrengen. Vandaag gebeurt dat op een andere manier en met andere vragen.
Misschien is dat wat een plek als deze interessant maakt. Ze hoeft niet één betekenis te behouden. Ze kan veranderen, zonder haar geschiedenis kwijt te raken.
Zestig jaar na de sluiting van de mijn is Zwartberg opnieuw een plek waar het leven ademt, niet meer door wat er wordt ontgonnen, maar door wat er groeit.
Meer info: Artikel VRT NWS